Khắc Phục Vấn Đề “Trọng Giấy, Khinh Số” Trong Tố Tụng Tại Việt Nam

Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, hoạt động logistics tại Việt Nam đang gặp nhiều bất cập trong việc tiếp nhận và xử lý dữ liệu điện tử. Mặc cho những nỗ lực của các doanh nghiệp lớn trong ngành, như J&T Express, GHN, và Shopee Express, tình trạng “trọng giấy, khinh số” vẫn trở thành rào cản lớn, gây tổn hại không chỉ cho doanh nghiệp mà còn cho cả nền kinh tế.

Tình Hình Hiện Tại Của Hoạt Động Logistics

Những năm gần đây, ngành logistics tại Việt Nam đã chứng kiến sự thay đổi mạnh mẽ với việc áp dụng công nghệ số. Các doanh nghiệp như J&T Express hay GHN đã đầu tư vào hệ thống phần mềm quản lý đơn hàng, nơi mọi thao tác của shipper đều được số hóa. Tuy nhiên, khi xảy ra tranh chấp hoặc hành vi chiếm đoạt tiền COD (tiền thu hộ), nhiều cơ quan công an vẫn yêu cầu các doanh nghiệp nộp phiếu xuất kho và biên bản bàn giao bằng giấy.

Mặc dù các dữ liệu số hóa từ phần mềm quản lý đơn hàng đầy đủ và chi tiết, chúng lại bị coi là tài liệu nội bộ và không có giá trị chứng minh trong quá trình tố tụng. Tình trạng này dẫn đến việc không thể tiếp nhận và xử lý chứng cứ điện tử kịp thời, làm giảm giá trị pháp lý của dữ liệu.

Hệ Lụy Khó Lường Từ Thái Độ Này

Việc không công nhận dữ liệu điện tử là chứng cứ pháp lý đã tạo ra nhiều hệ quả nghiêm trọng. Chậm trễ trong việc xử lý hồ sơ dẫn đến chứng cứ điện tử mất dần giá trị theo thời gian. Điều 107 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định về chuỗi bảo quản chứng cứ, và nếu không được niêm phong kịp thời, chứng cứ sẽ bị coi là không còn giá trị.

Đặc biệt, việc khác nhau trong cách xử lý các vụ tranh chấp liên quan đến COD dẫn đến nguy cơ pháp luật bị hình sự hóa hoặc phi hình sự hóa một cách tùy tiện. Điều này không chỉ làm suy giảm tính tiên liệu của pháp luật mà còn ảnh hưởng đến niềm tin của doanh nghiệp và người dân vào hệ thống tư pháp.

Khung Pháp Lý Mâu Thuẫn

Dù Bộ luật Tố tụng Hình sự đã công nhận dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ, thực tế áp dụng ở các cơ quan lại chưa đồng bộ. Nghị quyết 57-NQ/TW năm 2024 đã nhấn mạnh vai trò trung tâm của dữ liệu trong chuyển đổi số, nhưng bác bỏ dữ liệu điện tử khi không có bản giấy làm cản trở tiến trình này.

Phản Ứng Của Doanh Nghiệp

Việc khởi kiện dân sự tại tòa án để giải quyết tranh chấp COD gây tốn kém và khó khăn trong việc thu hồi tài sản. Doanh nghiệp phải chịu áp lực nợ xấu gia tăng, khiến chi phí quản trị rủi ro cao hơn. Nhiều công ty đã phải cân nhắc rút lui khỏi dịch vụ giao hàng có COD, ảnh hưởng đáng kể đến người tiêu dùng.

Ngoài ra, cảm giác “nhờn luật” xuất hiện khi shipper biết rằng họ có thể trốn tránh nghĩa vụ mà không gặp rủi ro pháp lý nếu thiếu giấy tờ, làm yếu đi hiệu lực răn đe của pháp luật hình sự.

Sự Cần Thiết Của Chuyển Đổi Số

Khoảng trống trong việc công nhận dữ liệu điện tử dẫn đến giảm động lực đầu tư vào hạ tầng số. Các doanh nghiệp đã chi rất nhiều tiền để xây dựng hệ thống điện tử, nhưng nếu kết quả không được công nhận trong tố tụng thì mọi nỗ lực trở nên vô nghĩa.

So với các quốc gia như Singapore, Trung Quốc, và các nước thuộc Liên minh châu Âu, Việt Nam đang chậm nhịp trong việc thực hiện quy định công nhận chứng cứ điện tử. Cái mà Việt Nam cần không phải là pháp lý mà là sự đồng bộ trong tư duy và hành động.

Giải Pháp Khắc Phục

Để khắc phục điểm nghẽn “trọng giấy, khinh số,” cần có những giải pháp đồng bộ:

1. Ban Hành Khung Pháp Lý Thống Nhất: Cần sớm có hướng dẫn chi tiết từ Bộ Công an, VKSND Tối cao và TAND Tối cao về việc tiếp nhận và bảo quản dữ liệu điện tử.

2. Chuẩn Hóa Quy Trình Tiếp Nhận: Cần lập biên bản tiếp nhận dữ liệu ngay khi doanh nghiệp nộp hồ sơ và có chế độ giám sát chặt chẽ.

3. Đặt Ra Chuẩn Kỹ Thuật Tối Thiểu: Doanh nghiệp logistics cần phát triển hệ thống dữ liệu đảm bảo tính toàn vẹn và có khả năng trích xuất.

4. Ưu Tiên Giám Định Dữ Liệu: Nếu có nghi ngờ về tính toàn vẹn dữ liệu điện tử, hãy tiến hành giám định thay vì yêu cầu in ra giấy.

5. Nâng Cao Năng Lực Cơ Quan Tố Tụng: Đào tạo cán bộ về chứng cứ điện tử và công bố chỉ tiêu hiệu quả công việc.

6. Gắn Giải Pháp Với Lộ Trình Chuyển Đổi Số: Các quy trình phải được thực hiện kết hợp với mục tiêu chuyển đổi số quốc gia.

Tác Động Đến Tương Lai

Rõ ràng, việc tiếp nhận và xử lý dữ liệu điện tử sẽ giúp củng cố niềm tin vào pháp luật và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp hoạt động. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho ngành logistics mà còn cho toàn bộ nền kinh tế số của Việt Nam.

Tóm lại

Những bất cập trong việc tiếp nhận dữ liệu điện tử không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà phản ánh một điểm nghẽn thể chế nghiêm trọng. Để hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi số quốc gia, việc công nhận và bảo vệ dữ liệu điện tử như chứng cứ pháp lý là điều cấp thiết. Nếu không có những biện pháp khẩn trương và đồng bộ, nguy cơ tội phạm trở nên tinh vi sẽ tiếp tục tăng cao, đe dọa không chỉ ngành logistics mà còn toàn bộ môi trường kinh doanh.